Άποψη περί τέχνης

 

Τέχνη; Ποια τέχνη;

  Είναι ίσως άκαιρο να «σκαλίσω» ένα θέμα όπως είναι η τέχνη, μέσα στο καταιγισμό των διεθνών μαύρων και ανησυχαστικών ειδήσεων του Νοέμβρη του 2024; και με δυο ενεργά πολεμικά μέτωπα; Και με άλλα να υποβόσκουν…

Έκρινα πως όχι, δεν είναι. Αντίθετα, επιβάλλεται.

 Μια «ανόητη» ίσως είδηση (φωτογραφία μιας μπανάνας σε ένα τοίχο) που προβλήθηκε πρόσφατα (τυχαίο;) στο παγκόσμιο ιστό και στους δέκτες μας, είναι κατά τη κρίση μου σημαντικότερη από το θέμα ενός πολέμου. Πρόβλεψα με σιγουριά δυο χρόνια πριν αρχίσει, το πόλεμο Ουκρανίας-Ρωσίας, διάβαζα τα μαύρα σημάδια, μα δεν μπορούσα να προβλέψω τέτοιο ξεπεσμό στο εμπόριο της τέχνης.

Και δεν ήξερα πως η ιδέα μιας φυσικής-πραγματικής μπανάνας κολλημένης πρόχειρα σε ένα τοίχο, ήταν πρόταση έργου τέχνης από το 2019!

Και μιλάμε για εμένα που ψάχνω καθημερινά το παγκόσμιο ιστό για περίεργες ειδήσεις. Δεν έχω καταγράψει το παραμικρό σχετικό πριν από τη πρόσφατη είδηση! Ήταν περισσότερο αυστηρή οι κοινωνία, αλλά και τα ΜΜΕ σχετικά με τη τέχνη ίσως.

Πως έτσι και γιατί; Γιατί άλλο τέχνη, άλλο εμπόριο, άλλο συγκυρίες, και άλλο αισθητική.

Έμπορος δεν είμαι, ούτε τεχνοκριτικός, ούτε ζωγράφος, αν και θα ήθελα να ζωγράφιζα ποιο καλά. Φωτογράφος ήμουν και είμαι.

Η πρόσφατη αυτή είδηση, δείχνει ακριβώς την πλήρη ανακολουθία-ασυμβατότητα της τέχνης με τη λογική. Την «ασυμφωνία χαρακτήρων» με το κοινό περί δικαίου και ανθρωπιάς συναίσθημα και φυσικά με τις καθημερινές ανάγκες επιβίωσης ημών των ταπεινών.

Δεν υπάρχει πλέον περιθώριο για ανθρωπισμό, καλοσύνη και αισθητική στο κόσμο μας, και μιλάμε για αυτό το «είδος» τέχνης;

Ερώτημα λοιπόν: Αν η θρησκεία, κατά πως λένε μερικοί, είναι το όποιο του λαού, αυτή η μπανάνα στο τοίχο, τι ακριβώς είναι;

Οτιδήποτε μπορεί να κρεμαστεί/αναρτηθεί, μπορεί να είναι, ή να γίνει έργο τέχνης; Η μήπως αρκεί ο θόρυβος και η ιστορία για να πάρει εμπορική αξία, άσχετα από την όποια αισθητική του;

Μήπως είναι μια διαφήμιση για κάτι νέο; ΠΧ ένα νόμισμα, μια εφεύρεση; Προτροπή; Ή αποτροπή για κατανάλωση μπανανών; Μπανάνες με ταινία έτοιμες για κρέμασμα, πουλήθηκαν και σε πλαστική συσκευασία δώρου μετά το θόρυβο!  Προτροπή ίσως για επανάσταση εναντίον της τέχνης και των δημιουργών; Τέχνη είναι μοναχά η κομματική και αυτή που περιέχει ισχυρό μήνυμα ασχέτως αισθητικής; Τέχνη είναι μόνον αυτή που κραυγάζει επαναστατικά συνθήματα και προβάλλει δόγματα και *.ισμούς;

Αν και έχουν ειπωθεί και γραφτεί πάρα πολλά σχετικά με τη «τέχνη»,

αν και υπάρχουν σχολές, δάσκαλοι, καθηγητές, υπηρέτες της τέχνης σεμνοί αλλά και «άσεμνοι», ταπεινοί, αλλά και επιδειξιομανείς, γνωστοί, αλλά και άγνωστοι, υπήρχε και θα υπάρχει πολύ σοβαρό ζήτημα που καθιστά την όποια ελεύθερη συζήτηση μια θαυμάσια ευκαιρία για καυγά, τσακωμό και ότι άλλο ήθελε ακολουθήσει αδέρφια.

Αδέρφια δεν είμαστε; Ας επικοινωνήσουμε λοιπόν.

Αφορμή για να καταπιαστώ και να γράψω για τις απόψεις μου σχετικά με τη τέχνη και τα παρελκόμενά της, στάθηκε η μπανάνα η κολλημένη στο τοίχο!

Ήταν μια απλή, ώριμη, κίτρινη μπανάνα; Κάτι πρωτότυπο; Ή μήπως επανάληψη μιας φάρσας;

Όχι βέβαια γιατί πουλήθηκε ως έργο τέχνης...Αλήθεια, πόσες μπανάνες αγοράζει κανείς με τόσα US Dolars?

Ήταν μια ιδέα, που πουλήθηκε πρόσφατα ως έργο τέχνης σε μια δημοπρασία για μερικά εκατομμύρια δολάρια, που αγοράστηκε από ένα «συνάνθρωπο» όπως εσείς και εγώ ίσως, που είχε όμως στην άκρη πολύ χρήμα σε νόμισμα bitcoin.

Η ισοτιμία του «νομίσματος», είναι/ ήτανε 20/11/2024 ίση με 90.000~92.000 το ένα σε δολάρια USA. Προφανώς κτύπησαν περισσότεροι του ενός τη προσφορά αυτή, δημοπρασία ήτανε! Ντρέπομαι και να αναφέρω τη τελική τιμή, ανατρέξετε στις ειδήσεις.

Μιλάμε για την απόλυτη εκτροπή του ρήματος νομίζω, και του αποτελέσματος της απόδοσης αξίας σε κάτι άπιαστο και ευτελές. Ή ίσως ήτανε μια ξεδιάντροπη διαφήμιση που αναπαράγουν και διαχέουν τα ΜΜΕ για το νόμισμα αυτό.  Σίγουρα αισθάνομαι πως ήτανε και είναι ακόμη μια προσβολή στην σημασία της τέχνης για τη ζωή μας.

Ας σταθούμε λίγο εδώ για να σκεφτεί ότι θέλει ο καθένας…πως λέμε ενός λεπτού σιγή;

Δεν μπορώ να δεχτώ πως ο άνθρωπος αυτός έδωσε αυτό το ποσό έτσι, για πλάκα. Κάτι άλλο ηλίθιο, ή πάρα πολύ σημαντικό μήνυμα πέρασε από το μυαλό του προς όλους εμάς τους έχοντες  και τους μη έχοντες.

Να πούμε τα γνωστά, πως άνθρωποι, παιδιά, γέροι, νέοι, γυναίκες, μάνες, λαοί, βομβαρδίζονται σκοτώνονται, αρρωσταίνουν και πεινάνε;

Έχει κάποιο νόημα πλέον; Όταν  ο «άλλος» πετάει τόσο χρήμα για να κολλήσει με μονωτική ταινία μια μπανάνα στο τοίχο που θα σαπίσει σε δυο-τρεις ημέρες;

Να ασχοληθούμε με κάποιες έννοιες δορυφορικές.

Σταθερότητα οικονομική, υπάρχει κάτι σταθερό; Πραγματικά σταθερό; Και ο πίνακας με τις ισοτιμίες που αλλάζει καθημερινά τι είναι; Πίνακας δεν είναι και αυτός; Για κάποιους είναι και έργο τέχνης, αν δεν το γνωρίζετε.

Είναι σταθερή η αξία συναλλαγής  ενός χάρτινου νομίσματος που εκδίδει μια χώρα με τεράστιο χρέος;

Νόμισμα = εύχρηστο-φορητό μέσο εμπορικής συναλλαγής, αντίτιμο, κάτι που νομίζουμε ότι επειδή έχουμε συμφωνήσει και αποδεχτεί στη βάση μιας αξίας  Α «σταθερής» (πχ χρυσός), ότι αυτό αντιπροσωπεύει κάποια αγοραστική δύναμη σε είδη επιβίωσης: Ακίνητου, τίτλους, χρυσό, επιχειρήσεις ΑΕ, σκλάβους εργαζόμενους, πάγια, πατέντες, νερό, καύσιμα, τρόφιμα, γη, έργα τέχνης, διάφορες υπηρεσίες κλπ.

Τα τελευταία χρόνια, οι επενδυτές έχουν στραφεί στα έργα τέχνης επενδύοντας  σε αυτά συχνά, άσχετα από το αν πραγματικά τους αρέσουν.

Κυκλοφορούν έργα «τέχνης» που η αισθητική τους προσβάλει βάναυσα τα όποια υπόλοιπα των εκπτώσεων αισθητικής μας απόμειναν.

Δυο-τρεις φορές αν αγορασθεί και πουληθεί ένα έργο τέχνης  σε δημοπρασία (πίνακας, γλυπτό, παλιό αυτοκίνητο, προσωπικό αντικείμενο διάσημου) η εμπορική του αξία  εκτοξεύεται σε «παράλογα» ύψη που προκαλούν την οργή των απανταχού ταπεινών.

Για να επιλεγεί ένα έργο τέχνης για επένδυση, αρκεί να υπάρχει μια αρχική-βασική, ονομαστική αξία που έχει διαμορφωθεί, ή διαμορφώνεται, από τα ΜΜΕ, τους τεχνοκριτικούς, τους συλλέκτες, τη μόδα, τις δημοπρασίες, αλλά και το θόρυβο γύρω από αυτά τα έργα που προκαλούν οι συζητήσεις των αλληλοκολακευόμενων και των φιλότεχνων που έχουν βασικά τα προς το άνετο ζην. Αρκεί δηλαδή μια πρώτη επίσημη αγοραπωλησία για να αρχίσει ο καλπασμός της αξίας (νόμος προσφοράς - ζήτησης).

Είναι μια αίσθηση που έχω, προέρχεται από συζητήσεις με φίλους που αγαπούν διάφορες μορφές τέχνης πως είναι λίγοι πλέον οι πραγματικοί θαυμαστές ενός έργου τέχνης. Είναι ακόμη ποιο λίγοι αυτοί που μπορούν να αγοράσουν ένα έργο και να το έχουν στο σπίτι τους για να το απολαμβάνουν κάθε ημέρα. Εκτός κι αν μιλάμε για τους ολίγους υπέρ πλούσιους του πλανήτη και την υψηλή αισθητική τους… «κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας» του Λ. Μπουνουέλ».

Αυτό εξιτάρει και προκαλεί τους απανταχού δημιουργούς για να δημιουργήσουν ακόμη ποιο αντιδραστικά-προκλητικά-παράλογα έργα «γελοιοποιώντας» τους κανόνες αισθητικής που έχει επιβάλει το κατεστημένο της ακαδημαϊκής και της καθώς πρέπει τέχνης.

Έτσι λοιπόν, έργο τέχνης θέλετε και μάλιστα ακριβό; Ορίστε, πάρτε το!

Παραδείγματα; Βαν Γκογκ, και Θεόφιλος στη ζωγραφική, Στραβίνσκι, και Μπαουχάουζ, και Ρόλινγ Στόουνς, και Στοκχάουζεν στη μουσική, Ιονέσκο στο θέατρο, στη φωτογραφία Μόχολυ Νάγκυ, Αντρέ Κερστέζ και Αλέξανδρος Ροντσένκο, Τίνα Μοντότι και άλλοι. Όμως ένσταση: όλοι αυτοί, ήταν πραγματικά μεγάλοι δημιουργοί. 

Η πραγματική αμφισβήτηση και αντίδραση ήρθε αργότερα, μετά το πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και γιγαντώθηκε από τις αρχές του 2^ου.

Σήμερα, το 2024, η μαυρίλα και η απειλή του 3^ου, η παγκοσμιοποίηση και η κλιματική αλλαγή προφανώς φέρνουν μεγαλύτερες αντιθέσεις και ανατροπές σε ιδέες και δόγματα όπως: πατρίδα, θρησκεία, δικαιοσύνη, τέχνη, βία, υγεία, αισθητική, παιδία κλπ. Δείτε χαλκάδες στις μύτες και σε άλλα σημεία του σώματος, κακότεχνα τατουάζ σε όλο το σώμα. Σπάνια και ελάχιστα είναι όμορφα και για όσα χόνια το σώμα είναι νεανικό. Αναρωτιέμαι με τι κριτήρια τα επιλέγουν για να "διακοσμήσουν" το σώμα τους, και τα δέχομαι μονάχα ως διαμαρτυρία για το ξεπεσμό της αισθητικής και της μίζερης ζωής του περιθωρίου και της απόρριψης.  

Δεν γίνεται να έχουμε μια απλή-στοιχειώδη άποψη για τη τέχνη  αν δεν γνωρίσουμε το έργο των δημιουργών, και δεν είναι λογικό και εφικτό να έχουμε όλοι τις ίδιες προτιμήσεις και σε όλα τα γνωστά – καταγεγραμμένα είδη τέχνης.

Πχ εμένα δεν με μου αρέσει με τίποτα η όπερα.

Μου αρέσει πολύ η μουσική , αρκεί να μη βλέπω τους τραγουδιστές και τις εκφράσεις τους. Μου αρέσει πάρα πολύ το ορατόριο, το τραγούδι, και όλα σχεδόν τα είδη μουσικής, από προ-κλασσική, μέχρι προχωρημένη σύγχρονη.

Ο κινηματογράφος όμως, η φωτογραφία, η ζωγραφική και ειδικά η χαρακτική, είναι οι μεγάλες μου αδυναμίες.

Από τις μπανάνες, προτιμώ τις μαύρες ελιές, αλλά δεν θα κολλήσω  ελιές στο τοίχο και μετά θα τις μοστράρω ως ακριβοπληρωμένη τέχνη για να σας προκαλέσω. Ακόμη κι αν δείχνουν όμορφες στη φωτογραφία, θεματολογικά και αισθητικά θα είναι ελιές. Συντήρηση; Ίσως, αλλά κάνε στάση κόσμε να κατέβω…

Στη τέχνη, μια δήλωση μου αρέσει/δεν μου αρέσει πρέπει να αρκεί. Οι κρίσεις και οι αναλύσεις είναι περιττές. Τα άλλα είναι παραφιλολογία. 

Η τέχνη δεν λύνει προβλήματα, τα επισημαίνει και δημιουργεί νέα. Σχεδόν όλοι οι μεγάλοι δημιουργοί πέθαναν, και πεθαίνουν φτωχοί, άγνωστοι ίσως όσο ζουν. Ωστόσο, έχουν προκαλέσει  με τα έργα τους και τις ζωές τους τρομακτικές - θετικές αλλαγές  στη σκέψη μας και την αισθητική μας, στο πολιτισμό και στην αντιμετώπιση του παράλογου της ζωής σε αυτό τον κόσμο.

Οι όποιες ανατροπές από μετατροπές έργων σε περιουσιακά στοιχεία υψηλής αξίας, έργα απρόσιτα και νεκρά σε μουσεία, η σε συλλογές, δεν είναι θέματα που υποβαθμίζουν την αξία των καλών τεχνών και των δημιουργών, είναι σημεία παρακμής αλλά και επισήμανσης της απληστίας και στρέβλωσης του εμπορίου, του εγωισμού, ίσως και της αντίδρασης ορισμένων ατόμων στη κακομεταχείριση που κάποιοι επιφυλάσσουν στα έργα και στους δημιουργούς τους. 

Μόνο στο παγκόσμιο ιστό πλέον θα βρει ο κοινός θνητός ψηφιακές φωτογραφίες τους, ή ταινίες, ή ξεχασμένες εκδόσεις.

Έτσι η τέχνη της φωτογραφίας απόκτησε μια απρόβλεπτη αξία πέρα από την αισθητική της , και αυτή την αξία του ντοκουμέντου.

Όσο για το κινηματογράφο, την αρτιότερη και πληρέστερη τέχνη; Η λίστα είναι τεράστια. Ωστόσο δίχως Μπέργκμαν, Ντράγερ, Μακαβέγεφ, Αιζενστάιν, Κούνδουρο, Ουέλς, Κουροσάβα, Τσάπλιν, Κίτον, Φορντ, Φελλίνι, Ταρκόφσκι, Βέντερς κλπ, δεν μπορεί να γίνει συζήτηση περί τέχνης πριν δούμε τις ταινίες τους. Όρεξη να υπάρχει και ώρες γιατί υπάρχουν ευτυχώς πολλές μεγάλες δημιουργίες σε δίσκους ακτίνας και σε φιλμ ακόμη.

Αυτή η μυρουδιά του φιλμ και του σκοτεινού θαλάμου χάθηκε πλέον, όλα ψηφιακά.

Με λίγα λόγια, το να γίνει οποιαδήποτε θεωρητική συζήτηση περί τέχνης, δίχως επαφή με τα έργα τέχνης, δεν οδηγεί πουθενά. Με περισσότερα λόγια, το θέμα που ανοίγεται δεν πρόκειται ποτέ να κλείσει ή, να τελειώσει καθώς η τέχνη είναι κάτι ζωντανό, ποιο ζωντανό και από τους κριτές της, τους υπηρέτες, τους συλλέκτες και τους επενδυτές που τη κρεμάνε στους άδειους έτσι κι αλλιώς τοίχους. Τα έργα τέχνης θα επιβιώσουν και μετά το θάνατο των δημιουργών, και θα απομείνουμε μόνοι μας με αυτά να ζούμε και να θυμόμαστε, αν μας αφήσουν…οι εκτελεστές.

Συμβουλή καινούρια σας δίνω λοιπόν: συλλέξτε όσα περισσότερα έργα  μπορείτε, (έστω και καλά αντίγραφα) γιατί ο άνθρωπος δίχως μνήμη και ιστορία είναι ήδη χαμένος.

Εδώ, στις σύγχρονες κοινωνίες, που μετρούνται με το πόσα έχεις και πόσα μπορείς να ξοδεύεις, τα σπίτια είναι μικρά και ακριβά, οι ελεύθεροι τοίχοι είναι ελάχιστοι, βιβλιοθήκες δύσκολα δημιουργούνται και μεταφέρονται, οι περισσότεροι δεν διαβάζουν, τα χρήματα δεν φτάνουν για την διατροφή και τα τρέχοντα βασικά έξοδα. Αν υπάρχουν και παιδάκια, τότε η οποιαδήποτε αναφορά σε κάποια τέχνη ίσως είναι περιττή.

Κοινωνικές μορφές δημιουργίας όπως: τραγούδια, βιβλία, συναυλίες, χοροί, κομματική τέχνη, θρησκευτική τέχνη, θέατρο, ζωγραφική, κινηματογράφος, κλασσική τέχνη (μουσική, λογοτεχνία, θέατρο φωτογραφία), τηλεοπτικές σειρές, παρουσιάσεις κλπ είναι προϊόντα στα οποία ο απλός πολίτης με βασικό εισόδημα έχει πρόσβαση μονάχα μέσα από το τηλεοπτικό δέκτη, εφόσον υποστεί και τις διαφημίσεις σε σημείο να μη θυμάται τι έβλεπε! Αν έχει τηλεοπτικό δέκτη!

Απομένουν για την ώρα, ο παγκόσμιος ιστός, ο υπολογιστής μας, και οι μονάδες μαγνητικής αποθήκευσης. Όμως η ευκολία διάδοσης και ανάρτησης κρύβουν κινδύνους…όπως πχ πλαστά αντίγραφα λανθασμένης πληροφορίας και μέτριας πιστότητας. Οι καταστροφές των σκληρών δίσκων με τα συλλεκτικά δεδομένα κτυπάνε απρόσμενα καταστροφικά, και αλύπητα, όταν συμβαίνουν. Αλλά συμβαίνουν.

Υπάρχει γενικότερη δυσκολία του εργαζόμενου να αποκτήσει έστω και κάτι απλό και ταπεινό, όπως ένα δίσκο ακτίνας με μια αξιόλογη ταινία, ένα  χρησιμοποιημένο έστω βιβλίο που δεν κυκλοφορεί πλέον. Μετά από την εισαγωγή αυτή, που τη θεωρώ σύντομη για τη τεράστια σημασία της τέχνης στη παράλογη ζωή μας, πρέπει να συστήσω στον αναγνώστη να ανατρέξει στο παγκόσμιο ιστό και να αναζητήσει τις γνώμες γνωστών και γενικά αποδεκτών διακεκριμένων συνανθρώπων μας καλλιτεχνών, φιλόσοφων, και ανθρώπων των γραμμάτων σχετικά με τις καλές τέχνες. Οι απόψεις τους είναι διαφορετικές, αλλά ενδιαφέρουσες.

Όμως, για ένα θέμα τόσο προσωπικό, και τεράστιο όπως είναι η καλή τέχνη και τα προϊόντα της, θα πρέπει όλοι να γνωρίζουν πως ο κάθε ένας από εμάς είναι ένα μικρό κέντρο του κόσμου και του σύμπαντος. Ο καθένας μας  σκέπτεται,  αναπτύσσει απόψεις, δεξιότητες, προτιμήσεις, οπτικές αναμνήσεις, και συμπεριφορές εντελώς προσωπικές και χαρακτηριστικές.

Η μόδα, το κλασσικό, το μοντέρνο, το διαχρονικό, το δογματικό, η κατευθυνόμενη τέχνη, το παράλογο της ζωής είναι συχνά και αγαπητά θέματα της καλής τέχνης.

Οι αξίες που αποδίδουν στα έργα τέχνης τα ΜΜΕ και τα μέσα κοινωνικού κουτσομπολιού προβάλλοντας ορισμένα από αυτά, που δεν αρέσουν, ή αρέσουν σε βαθμό υστερίας, μα πάνω από όλα η αισθητική μας, είναι μερικοί από τους παράγοντες που επηρεάζουν τη κρίση μας και την αποδοχή της τέχνης. 

Η περίπτωση της κολλημένης μπανάνας σε ένα τοίχο, του «έργου» που αγοράστηκε με κρυπτονομίσματα, δεν μου προκαλεί έκπληξη, παρά μόνο οργή για τη κατάντια της κοινωνίας, τη προβολή της Ai, της παγκοσμιοποίησης, και του ολέθρου ενός επερχόμενο 3^ου παγκόσμιου (σύμφωνα με τις ειδήσεις 2023-2024).

Παραλογισμοί, ή κάτι άλλο;

Για αρχή και για την ιστορία, θα αναφέρω πως για να δώσουν αξία και να προωθήσουν τα συχνά αδιάφορα έργα τους:

1)Κάποιο δημιουργοί, τα θάβουν!

2)Άλλοι τα καταστρέφουν (με διάφορες μεθόδους και τεχνικές) αφού προηγουμένως δημιουργήσουν ένα ψηφιακό αντίγραφο, ή ντοκουμέντο, ή βεβαίωση-συμβολαιογραφική πράξη, που να πιστοποιεί τη καταστροφή και τη προηγούμενη κατοχή τους.

3)Πρόσφατα χρησιμοποιούν τη ψηφιακή τεχνολογία της Ai, ή τη τεχνολογία της εικονικής πραγματικότητας και πουλάνε το αποτέλεσμα ως τέχνη! Οι «παραδοσιακοί» δημιουργοί έχουν αγανακτήσει πλέον από την ασυδοσία.

4)Συχνά δεν έχει σημασία το είδος της τέχνης, αλλά διδάσκονται οι νέοι δημιουργοί να προβάλλουν  αρχικά τη πρωτοτυπία, (αισθητική και θέμα είναι δευτερεύοντα πλέον).

5)Η πρόκληση των σχολίων, του θορύβου, της αισθητικής και της κοινής γνώμης έχει αποκτήσει μεγαλύτερη αξία από το ίδιο το έργο και το δημιουργό του, που έτσι κι αλλιώς συχνά δεν μπορεί να προβλέψει την αποδοχή και την αξία του έργου, ακόμη κι αν διαισθάνεται πως έχει δημιουργήσει κάτι αξιόλογο.

6)Αυτό που δεν φαίνεται να αλλάζει είναι πως οι περισσότεροι δημιουργοί πεθαίνουν φτωχοί και μόνοι…σαν τον πεύκο μες το κάμπο.

7) Τα έργα συχνά καταλήγουν σε συλλογές, μουσεία και στο χρηματιστήριο της τέχνης, κάποιοι πλουτίζουν από αυτά μετά θάνατο των δημιουργών, ακριβώς επειδή το έργο τέχνης είναι κυριολεκτικά πλέον, ανεπανάληπτο και ορφανό πατρός/μητρός. 

8) Ως φωτογράφος, πρέπει να πω πως για πάνω από 150 χρόνια, η φωτογραφία (νέα σχετικά, και αμφιλεγόμενη τέχνη) ήταν το ποιο προσιτό λαϊκό δημιουργό μέσο. Αυτή η τέχνη άλλαξε και τις άλλες τέχνες. Άλλαξε και κατά το δυνατό τη μορφή και τη δομή της κοινωνίας καθώς περισσότεροι άνθρωποι για πρώτη φορά είδανε πραγματικά, και κατάφεραν να αποκτήσουν τα μέσα έκφρασης που ήταν κτήμα των ακαδημαϊκών και των θεωρητικών.

9) Σήμερα ο καθένας μπορεί να έχει άποψη επί παντός γνωστικού, σχετικά με τη τέχνη, τους δημιουργούς και τα προϊόντα της τα πάντα σχεδόν είναι κατευθυνόμενα, και τα υπόλοιπα ανατρεπτικά. Αλλά είναι τέχνη; Τα τατουάζ στο σώμα (ναός της ψυχής) για ποιόν είναι τέχνη; Μιλάμε πλέον για εικονογραφημένους ανθρώπους!

10) Το μεγάλο λάθος που κάνουμε είναι πως δικαιολογούμε, αξιολογούμε, και εξηγούμε κάθε έργο τέχνης, κατέχουμε/δεν κατέχουμε ομιλώντας με τη λογική, στη λογική. Αλλά τη τέχνη τη προσεγγίζεις μόνο με το συναίσθημα.

11) Όλα τα είδη τέχνης δεν είναι αρεστά σε όλους: κάποιοι δεν αντέχουν την όπερα, άλλοι τη ζωγραφική, άλλοι το θέατρο, άλλοι τη ποίηση, άλλοι τη τζαζ, άλλοι τη γλυπτική, ή την αρχιτεκτονική, ή το κινηματογράφο, ή τα κόμικς, ή τη φωτογραφία!

12) Το πραγματικά σημαντικό, αληθινό έργο τέχνης είναι ανεπανάληπτο, διαχρονικό, εμπνέει για καινούριες δημιουργίες, αντιγραφές, προδιαθέτει για πολλαπλές επαφές, προκαλεί σκέψεις και συναισθήματα, έχει παγκοσμιότητα, μερικές φορές δημιουργεί εμμονές, μας δίνει κουράγιο για να αντιμετωπίσουμε  το παράλογο της ζωής.

13) Μια απλή δήλωση ωστόσο για το κάθε έργο τέχνης, και τη τέχνη γενικότερα, όπως: μου αρέσει/δεν μου αρέσει, αρκεί και περισσεύει…

 

Αθήνα 27/11/2024

Τα γραπτά μένουν...

28 Δεκεμβρίου, 2023. (Πρώτη συγγραφή).

 Τελικά τα παλιά τα νέα είναι τα ποιο καλά…

Κόκκινη κλωστή δεμένη…

 

Λίγες ημέρες απόμειναν για να αλλάξει το έτος (1^η συγγραφή 28/12/2023, προσθήκες σε αυτό το κείμενο έγιναν μέχρι και 31/12/23).

Απλοποιώντας τα πράγματα, τελικά αλλάζει ένας αριθμός, από 3, θα γίνει 4, κι όλοι συνεχίζουν να τρέχουν...

Οι αισιόδοξοι, (δεν γνωρίζω αν είναι σχετικό δείγμα, ή πλειοψηφία), εύχονται, ελπίζουν, σε ακόμη καλύτερες ημέρες. Όταν η αγορά του περιττού κινείται ανοδικά, είναι δείγμα ανώτερου βιοτικού επιπέδου, καθώς λένε. Αν αυτό θα είναι οι καλύτερες ημέρες ουδείς το γνωρίζει.

Οι σκεπτόμενοι, (μεγαλώνει το δείγμα όσο η κοινωνία φτωχοποιείται), στέκονται προβληματισμένοι μπροστά στις μαύρες ειδήσεις. Δεν έχουν χρόνο να σκεφτούν, δεν ελπίζουν σε κάτι διαφορετικό από όσα καταγράφονται στην ιστορία, που αισθάνονται ότι δεν τους αφορά πλέον.

Στη καλύτερη περίπτωση δηλαδή, άντε να είναι η γενικότερη κατάσταση ίδια με τις προηγούμενες χρονιές.

Οι παλιοί λένε: «κάθε πέρυσι, και καλύτερα».

Αν όλα συμβαίνουν για κάποιο λόγο, ( της τύχης τα γραμμένα), μερικές ακόμη ευχές δεν θα χαλάσουν το κόσμο. Ωστόσο τα γραπτά μένουν…

Οι άλλοι, όλοι οι άλλοι, απλά περιμένουν τα χειρότερα, καθώς ο λαός πολύ σοφά έχει αποφανθεί.

Η σκέψη μου με έφερε στα γραπτά.

Στις 26 του Δεκέμβρη, μόλις χθες δηλαδή, τέλειωσα ένα βιβλίο σχετικό με τη καταστροφή της Σμύρνης.

Τίτλος: «Σμύρνη 1922», και υπότιτλος: η καταστροφή μιας πόλης.

Συγγραφέας: M. HOUSEPIAN DOBKIN.

Είναι ένα αξιόλογο βιβλίο (κατά την δική μου άποψη) με ιστορικά δεδομένα, μαρτυρίες, ντοκουμέντα, περιγραφές, αλλά και εμπλουτισμό με λογοτεχνικό μύθο στα όρια της καταγραφής της πραγματικότητας από τη συγγραφέα.

Η HOUSEPIAN ήταν μια κυρία (δεν ζει πλέον), ήταν κοπέλα τότε το 1922, από τα λίγα κορίτσια Αρμενικής καταγωγής που κατάφεραν να φτάσουν από τη καταστραμμένη-φλεγόμενη Σμύρνη, στην Αμερική.

Νόμιζα, ότι επειδή μου άρεσε γενικότερα η ιστορία, η παγκόσμια και η Ελληνική, ότι ήξερα αρκετά, ότι είχα κατανοήσει πως γράφεται η ιστορία.

Πριν από αυτό, διάβασα πάλι το παλιό καλό βιβλίο του Η. Βενέζη με τίτλο το νούμερο 31328. Ήταν ο αριθμός που του δόθηκε στα τάγματα εργασίας (αμελέ ταμπούρια).

Για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, κάθε αναφορά στο θέμα αυτό ήταν ταμπού για τον Έλληνα που ήθελε να μάθει τι συνέβη εκεί, και γιατί έγινε η καταστροφή. Πάνω από όλα το κράτος μας (κυβερνήτες και μηχανή) έβαλε τη λήθη! Μα, ένας λαός δίχως ιστορία μέλλον δεν έχει.

Έτσι ανάλογη σχεδόν, ήταν η τύχη και δύσκολη η πορεία του βιβλίου ματωμένα αίματα της Δ. Σωτηρίου.

Από το πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, το 1914, 16, 18, 20, 22 και μετά, μέχρι πρόσφατα που φτάσαμε στα μνημόνια, νόμιζα από όσα έχω διαβάσει πως αυτοί που γράφουν την ιστορία έχουν μεν άποψη, αλλά δεν παραποιούν από σκοπιμότητα την αλήθεια. Μέγα λάθος φυσικά. Είναι και η «δύσκολη» η γλώσσα μας που δεν βοηθάει! Γιατί απλά δεν διδάσκεται πλήρως, αλλά και γιατί ο καθένας βάζει όση σάλτσα και φαντασία του περισσεύει όταν περιγράφει, ή, ερμηνεύει τι είδε, τι έγινε κλπ.

Ως φωτογράφος, γνωρίζω πάρα πολύ καλά πως τυπικά όλοι βλέπουμε, αλλά ελάχιστοι παρατηρούμε ψυχρά και κρίνουμε με τη λογική αυτό που βλέπουμε.

Παράδειγμα; Από την ίδια ακριβώς θέση, την ημέρα και ώρα, λεπτό και δευτερόλεπτο, ο καθένας θα πάρει διαφορετική φωτογραφία, αν τελικά σταθεί για να δει την ορατή πραγματικότητα, και τι μας αποκρύπτει.

Το πώς βλέπει ο καθένας, τι ακριβώς βλέπει, τι θα φωτογραφίσει συχνά δεν έχει καμιά σχέση με την αντικειμενική καταγραφή. Ωστόσο, δεχόμαστε ακόμη και τη προσωπική του άποψη, τη θεωρούμε ειλικρινή, αν δεν μας ενοχλεί.

Αυτό που δεν πρέπει να δεχόμαστε είναι η εμπάθεια και η στρεβλή ερμηνεία της πραγματικότητας. Γιατί στο τέλος, η αλήθεια και η ορατή πραγματικότητα θα μας βγάλουν τα μάτια. Όποιος τολμά δηλαδή, ας πει ψεύτη τον Ηλία Βενέζη για όσα πέρασε, αυτός και όλοι οι γνωστοί του που καταγράφει το δράμα τους. Μιλάμε για ανθρώπους που χάθηκαν στα βάθη της ανατολής για κάποια συμφέροντα και κάποια δόγματα.

Ή θυμόμαστε τα θύματα που επέζησαν των θαλάμων κλπ ευαγών ιδρυμάτων (πχ ημερολόγιο της Άννα Φρανκ, Ιάκωβος Καμπανέλης – Μαουτχάουζεν, λίστα του Σίντλερ κλπ).

Για την ιστορία, γνώρισα έναν γιατρό ακτινολόγο που μου έδειξε τον αριθμό που τύπωσαν στο χέρι του. Αυτό κανείς δεν μπορεί να μου πει πως ήταν ψέμα! Έκανε «διακοπές» στο Άουσβιτς, που είχε πει με χαμόγελο γεμάτο θλίψη. Επέζησε γιατί χρειαζόντουσαν γιατρούς, όχι για τους κατάδικους, αλλά για τους ίδιους. Ονόματα δεν λέμε, οικογένειες δεν θίγουμε, και όποιος κατάλαβε.

Λάθος μου που πίστεψα πως ιστορία είναι ότι (αντικειμενικά δήθεν) καταγράφουν οι ρεπόρτερ, οι αναλυτές, οι πολιτικοί, οι ιερωμένοι, οι ιεραπόστολοι, οι ΜΚΟ, οι κυβερνητικοί εκπρόσωποι, τα ΜΜΕ, τα κοινωνικά δίκτυα, οι στρατηγοί, οι διοικητές των πολεμικών μηχανών κλπ. Άλλο εκδότης και ιδιοκτήτης ΜΜΕ, και άλλο εργαζόμενος σε ΜΜΕ. Το έχω ζήσει και αυτό επί δέκα πέντε έτη. Ευτυχώς για τη ψυχική μου υγεία, εγώ έγραφα μονάχα για φωτογραφία και φωτογραφικές μηχανές.

Αν όλα αυτά έχουν κάποια αξία, οι εμπειρίες και οι καταγραφές από πρώτο χέρι, από τους παθόντες που υπέστησαν τα δράματα και επέζησαν, τότε όλα όσα έγραψαν έχουν πολλαπλάσια αξία καθώς είναι αυθεντικά, κι ας έχουν δικό τους φορτίο και τη προσωπική άποψη, στενή γωνία άποψης. Προσωπική άποψη επί γεγονότος, από απόντες λίγη αξία έχει.

 Το πρόβλημα είναι πως λίγοι επιβιώνουν και λιγότεροι ακόμη καταφέρνουν να αφήσουν γραπτό λόγο. Οι άρχοντες και ασκούντες εξουσία, φυσικά θα εξαφανίσουν χαρτιά και μολύβια, θα αμφισβητήσουν και θα προσπαθήσουν να μειώσουν την αξία των ντοκουμέντων στο όνομα της λήθης και της μη υποκίνησης παθών, για το καλό μας! Η ιστορία ξαναγράφεται, όπως στο «1984».

Το θέμα είναι προφανώς να ξεχάσει ο κόσμος, να σταματήσει η βεντέτα και η έχθρα, ο ρεβανσισμός.

Αλλά, πάλι με καιρούς τα συμφέροντα θα ανατρέψουν το καλό κλίμα, και πάμε από την αρχή. Γιατί αν χρειαστεί και πάλι ο πόλεμος, τότε θα μας θυμίσουν την ιστορία και τους αρχαίους ημών προγόνους.

Πόσες φορές θα πάει η ανθρωπότητα από την αρχή; Όσες χρειαστεί φυσικά. Πόσες έχει ήδη πάει;  Ένα κύκλος είναι και επιστρέφει πάντα.

Νόμιζα, πως τα τραγικά στρατηγικά και πολιτικά λάθη, διδάσκουν τους επόμενους διαχειριστές των κρίσεων, για να μη γίνουν ξανά.  Αλλά έσφαλα.

Οι κρίσεις ποτέ δεν θα εκλείψουν. Είναι στο DNA των ανθρώπων ο ανταγωνισμός , η βία, το μίσος, η απληστία, ο φανατισμός και ο δογματισμός.

Διάβασα παλιότερα «τα 8 θανάσιμα αμαρτήματα του πολιτισμού μας» του Κόνραντ Λόρεντς που το έγραψε το 1973 αλλά το αγόρασα το 1976. Όλα όσα τότε προφητικά είχε γράψει, σήμερα τέλος του 2023 έχουν προαχθεί σε επίπεδο κόλασης, ή Αποκάλυψης.

Τα ΜΜΕ φροντίζουν να υποδαυλίζουν πάντα τα ταπεινά ένστικτα της αγέλης με ανάλογους τίτλους, τίτλους που με στοχευμένες ερμηνείες αλλοιώνουν ακόμη και το θέμα μιας φωτογραφίας που φυσιολογικά, μιλάει μόνο του! Άλλο ψέμα και αυτό.

Και δεν είναι μόνο όλα αυτά, αλλά σχεδόν πάντα τις τελευταίες ημέρες κάθε χρόνου, «λίγο πριν τα Θεοφάνια, οι καλικάντζαροι βγαίνουν στην επιφάνεια και το κακό θεριεύει».

Μέχρι να αγιάσει ο παπάς με την αγιαστούρα του τα νερά και να πάνε πίσω στα βάθη της γης οι διάολοι. Μα δεν πάνε όλοι.

Έτσι, στις ειδήσεις  (καθημερινό ρεπορτάζ) από τις αρχές του Δεκέμβρη, ο κόσμος γνωρίζει ότι πέρα από τη μαυρίλα των νέων μας, τη φτώχεια ( είναι η χειρότερη μορφή βίας κατά τον Γκάντι), την υπογεννητικότητα, την ακρίβεια, το φόβο, έχουμε και μια έξαρση βίας. Νομίζετε ότι όλα είναι πέρα από κάθε λογική; Ότι απλά συμβαίνουν μηχανικά και αυτόματα;

Θανατικό στους δρόμους, μέσα στα σπίτια, και στις οικογένειες (τι σόι οικογένειες είναι αυτές;), φόνοι, οργή και βία στα γήπεδα, και έξω από τα γήπεδα, ενάντια σε παιδιά,  και σε γυναίκες, νέους και ηλικιωμένους, στα σχολεία, στους δρόμους, ναρκωτικά, κλοπές, ληστείες, κλπ. Όλα αυτά συμβαίνουν και σε μια Ελλάδα που έχει εισέλθει για τα καλά μετά τη βιομηχανική εποχή, στο βιομηχανικής έκτασης έγκλημα. Μέγας δάσκαλος τα ΜΜΕ και ο κινηματογράφος.

Εγκλήματα; Ή ατυχήματα;

Να μη πω για την ιστορία και τα θύματα της Σμύρνης και της Μικρασιατικής καταστροφής;

Του δεύτερου παγκόσμιου και του 40; Για τα εκατομμύρια νεκρούς;

Ή μήπως να θάψω τα ολοκαυτώματα; Αν τα αναφέρω, θα ξυπνήσω το φιλότιμο κανενός; Ή θα αντιδράσουν «περίεργα»;

Τα πρόσφατα δράματα στην Ουκρανία-Ρωσία και στη τραγική Γάζα;

Και πώς να πάρεις το μέρος του ενός; Ή του άλλου; Πρέπει να πάρεις το μέρος ενός; Ή να περάσεις καλά ευχόμενος «μακριά από εμάς κι όπου θέλει ας πέσει»;

Το δράμα δεν είναι ότι όλα αυτά συμβαίνουν. Το δράμα είναι ότι οι μεγάλοι δεν κάνουν πίσω, όλοι κραυγάζουν για φονικό και εκδίκηση, όλοι υπεραμύνονται των δικών τους δικαίων και των  αθώων θυμάτων και κανείς δεν προσπαθεί να κάνει ειρήνη με τον υποτιθέμενο εχθρό του. Λες και κάποιος θα κερδίσει ηρεμία ψυχής, και αγάπη, επικαλούμενος ο καθένας το δικό του θεό. Απλά μετρήστε τους θεούς, ειδικά αυτούς που λένε ότι είναι οι μόνοι αληθινοί, και τα λέμε. Και επειδή όλοι διεκδικούν την δική τους ιστορική αλήθεια θα πρέπει να ξεχάσουμε κάποιες «λεπτομέρειες» όπως: 6.500.000 θανάτους Εβραίων, αρκετές χιλιάδες Ελλήνων Ρομά και Ρώσων στα στρατόπεδα διακοπών των ΝΑΖΙ; Εδώ, και να απαριθμήσει κανείς τα εγκλήματα όπως σε ένα τυπικό τηλεφωνικό κατάλογο, θα χρειαστεί αρκετές σελίδες. Και πάλι θα μείνουν απέξω «λεπτομέρειες» μειονοτήτων…

Ο καθένας πίσω από το τιμόνι του οχήματος του, βλέπει ως εχθρό πρώτα αυτόν που τον στραβώνει με τα φώτα, μετά αυτό που του κολλάει στο μισό μέτρο από πίσω, και αμέσως μετά αυτό που έρχεται από την άλλη μεριά αλλά έχει μπει στη δική του λουρίδα! Θάνατος!

Να αναφέρω τον θανατικό απολογισμό του μήνα στη χώρα μας;

Οι περισσότεροι ήταν νέοι!

Φοβόμαστε όλοι πλέον για τρίτο παγκόσμιο πόλεμο, κι όμως ευχόμαστε : επί γης ειρήνη! Εν ανθρώποις ευδοκία!

Ωραία ατμόσφαιρα!

Αλλά είναι ευχές για κλάματα, είναι για τους χαζούς και τους αθώους, και τους πτωχούς τω πνεύματι! Αυτά να τα πείτε στους πρόσφυγες, σε αυτούς που τους έβγαλαν στο δρόμο, ή δεν έχουν να φάνε, ή εργάζονται 12 και 14 ώρες υπογράφοντας για 6, ή 8 με ανάλογα χρήματα.

Οι διαφωνίες και ο λόγος φέρνουν καυγά, ο καυγάς τη βία, η βία φέρνει περισσότερη βία και έγκλημα, ο φόνος προκαλεί τη βεντέτα.

Όμως εμείς εδώ έχουμε υπογεννητικότητα. Τα πανελλήνια συνέδρια  εδώ και πολλά χρόνια απλά καταγράφουν το πρόβλημα, και ουδείς μετά το προσεγγίζει με σοβαρότητα. Έτσι μόνο το Δεκέμβρη, μέχρι τις 30/12ου, χάσαμε πάνω από 20 πατριώτες μας στους δρόμους, στα σπίτια, σε ατυχήματα, σε δολοφονίες κλπ.

Είχαμε εκτελέσεις, δολοφονίες, πατροκτόνους, βία μέσα στην οικογένεια, βία στους δρόμους, βία στην εργασία, παιδική βία, βιασμούς κλπ.

Απ’ όλα είχαμε, τι; Να μας πουν καθυστερημένους;.

Ένα από δράματα είναι πως για κάθε τρομοκρατική ενέργεια, πόλεμο, βίαιη αντίδραση, οι άνθρωποι επικαλούνται: το νόμο, το δίκαιο, τα δικαιώματα, το θεό τους (δόγμα), την ιστορία τους, το πολιτισμό τους, την άποψή τους, τη τιμή τους.

Τελικά υπάρχει τίποτα ποιο βάρβαρο από το πολιτισμό μας;

Τι λέει ο νόμος; Τι λέει η συνθήκη; Τι λέει το καταστατικό; Τι λέει ο κανονισμός; Τι αποφάσισε ο ΟΗΕ; Τι λέει η δημοκρατία; Ποιανού δημοκρατία; Η αστική ; ή λαϊκή δημοκρατία;

Και εδώ είναι που γελάνε!

Σε κάθε σοβαρή κρίση, ο ΟΗΕ και το συμβούλιο ασφάλειας (ποιάς ασφάλειας θα πείτε οι σκεπτόμενοι) θα πάρει απόφαση που απλά θα αφήσει τα πράγματα να κυλήσουν κατά τη φορά του ποταμού… κι όπου βγει. Μικρή η διαφορά από τη κοινωνία των ΕΘΝΩΝ, το αποτέλεσμα; Σχεδόν όμοιο. Μετρήστε πόσα κράτη αυτή τη περίοδο έχουν πόλεμο με τους γείτονες, αρχικά.

Οι μηχανές ζεσταίνονται… Τα παλιά όπλα και τα αναλώσιμα θέλουν αντικατάσταση, που θα τα στείλουμε;

Σε λίγο, θα πάμε στο τρίτο παγκόσμιο πόλεμο, καθώς ήδη έχουμε τρία μεγάλα και σοβαρά μέτωπα. Μπορεί να αμφιβάλει κανείς ότι θα πάμε; Τα ΜΜΕ λες και το περιμένουν πως και τι, για να γράψουν πως το είχανε προβλέψει!

Όλοι εναντίον όλων θα είναι και πάλι.

Και μόλις οι μεγάλες συμμαχίες και οι λίγοι που κερδίζουν, ότι και αν γίνει, κάνουν τη δουλειά τους, θα έρθει και η σειρά των κοντινών φίλων και συμμάχων που διαθέτουν ακόμη κεφάλαια και πρώτες ύλες. Όπως έγινε στο πρώτο παγκόσμιο (Μικρασιατική καταστροφή) και στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο (ψυχρός πόλεμος, εμφύλιος κλπ). Χάρη στους φίλους και συμμάχους, και χάρη στους πολιτικούς μας, η ζωή στην Ελλάδα είναι φθηνότερη από τα υπό-προϊόντα των πολυεθνικών.

Ναι, πέθανε και ο κύριος Β. Σόιμπλε! Μέγας φιλέλληνας! Το συγχωρέσαμε, αλλά η μνήμη μας δεν θα ξεχάσει τις «θαυμάσιες» ημέρες που περάσαμε ως έθνος με τη βοήθειά του.

Ναι μπορεί το κράτος μας επί σειρά ετών να είχε σπαταλήσει άσκοπα και άδικα τα αποθεματικά των ταμείων, να είχε διαλύσει τη βιομηχανία , βιοτεχνία, τη γεωργία, μπορεί τα ίδια πράγματα στα ράφια να ήταν ακριβότερα εδώ, αλλά παραμένουν οι τιμές στην εποχή του Euro και στη μετα-μνημονιακή εποχή. Όμως, ο κύριος αυτός κάθε φορά που έβγαινε στο γυαλί, έσταζε δηλητήριο. Ο λόγος του, και έκφραση του προσώπου του ήταν εξαιρετικά ευχάριστα! Λένε τώρα μερικοί πως ήταν πολύ καλός για τους Γερμανούς και τη οικονομία της Γερμανίας! Αλλά έλεος! Τόσο δύσκολα καταλαβαίνουν μερικοί τι λένε; Δεν θυμούνται τι είχε πει; Δεν κατάλαβαν ότι η πολιτική του και οι ιδέες του δεν έστεκαν ούτε καν στον ελεύθερο καπιταλισμό; Που είναι ακριβώς σήμερα η οικονομία της Γερμανίας; Η βιομηχανία της; Που είναι η «θαυμάσια» συμβουλή του στους συμπατριώτες του να βάλουν περισσότερα πουλόβερ όταν κάνει κρύο για να κάνουν οικονομία στο ρεύμα και τα καύσιμα; Αλλά εμείς λίγους μήνες πριν είχαμε πάρει το μήνυμα πως: «λεφτά, υπάρχουν», κι όταν τα λεφτά χάθηκαν: «μαζί τα φάγαμε». Και ερώτημα σοβαρό: ποιος τελικά κέρδισε από όλα αυτά; Μήπως οι μεγάλοι της  «δημοκρατικής» ΕΕ;

Να τους χαιρόμαστε λοιπόν τους ηγέτες μας, γιατί αυτοί μας αξίζουν!

Αν ο άνθρωπος κάνει ότι κάνει διότι αυτό πιστεύει πως είναι το σωστό και δίκαιο, τότε πραγματικά ο θεός ας τον συγχωρέσει. Εγώ όμως δεν ξεχνώ… 

Η μόνη ευχή που μπορώ να σκεφτώ είναι πλέον: τίποτα άλλο παρά μόνον υγεία.

Μόλις τώρα (10:08 31 Αυγούστου 2024) βρήκα αυτό το «παλιό κείμενο»

Καλό μήνα από αύριο.